جمهور رئیس‌نینگ گپی
واردات تاماندن ایشلب چیقریش تامان آدیم قویه دیگن و صادرات اوچون زمینه یره ته دیگن هر بیر کیشی افغانستان ثباتی تامان کتته بیر آدیم قویه دی. صنعت¬کارلر حکومت نینگ یلغوزگینه انکشافی شریکلری ایمس بلکه افغانستان نینگ ثباتی شریکلری هم دیرلر.

تیل، وطن صفتیده؛ اوزبیک تیلی ملی کونی مناسبتی بیلن

۲۲ عقرب ۱۳۹۹

29 میزان اوزبیک تیلی ملی کونی ارگ نینگ سلام‌خانه قصری و انترکانتیننتال هوتلیده ایری- ایری شکلده نشانلندی. 29 میزان اوتگن ییلی محمداشرف غنی تامانیدن اوزبیک تیلی ملی کونی صفتیده مملکت تقویمیده سیغدیریلگن ایدی. اوزبیک تیلی دنیا تیللری آره­سیده ییگیرمه ییتتینچی اورینگه ایگه بولگن بای تیللردن بیری دیر. حاضرگی کونده اوزبیک تیلیده دنیا بویلب 60 میلیونگه یقین کیشی گپیره­دی. اوزبیک تیلی باره­سیده گپ کیتگنده بو تیل و فرهنگ رواج و رونقی اوچون ایشله­گن ابوریحان البیرونی، مولانا عبدالرحمن جامی، ظهیرالدین محمد بابر، امیرعلی‌شیر نوایی، کمال‌الدین بهزاد و باشقه اونلرچه تانیقلی و اتاقلی شخصیتلر سیماسی کوزیمیز اونگیده گوده­لنه­دی.

افغانستان تورلی فرهنگ، قوم و تیل گه ایگه بولگن بیر مملکت حسابلنه­دی و شفیعی کدکنی گه کوره بو تیل و فرهنگلرنینگ هربیری، بیر وطن دیر. اوشبو معناده وطن همه نرسه دن آلدین بیر هویت بولگن. تیل، هویت نینگ مهم شاخصه لریدن بیری بولیشی ممکن و تیل محکم و کینگ فرهنگی­­- تاریخی تجربه لر بغریده اولغه­یه­دی. شونینگ اوچون اوزاق اوتمیش و فرهنگی ایلدیزگه ایگه بولگن شیرین اوزبیک تیلی افغانستان خلقی نینگ قدیمی و اصلی تیللری جمله سیدن دیر و مین اوچون وطن حکمی معناسیده دیر.

بیر قطار شخصلرگه، تیلنی نشانلش اهمیتی نیمه ده دیر؟ دیگن سوراق توغیلیشی ممکن، بو سوراققه جواب بیریش تیلشناسلر صلاحیتیده بولیشی کیره­ک. رخصت بیرسنگیز بو سوراققه باشقه تاماندن جواب بیره­من. تیل نی نشانلش، فرهنگ نی نشانلش دیر. تیل نی نشانلش بارلیق و ارزشلرنی اونوتیش قرشیسیده کوره­شیش دیمک دیر. بو تاماندن بیز یشه­یدیگن دنیا یوقالیش دنیاسی دیر؛ جانور و یشه­یدیگنلر یوقالیشی ایمس، تیل و فرهنگ یوقالیشی. شونینگ اوچون تیللر آلدین- کیین اوله­دی و باشقه بیر تیل دنیاگه کیله­دی. بو آره­ده اوزاق اوتمیش و بای میراث و اقتصادی-سیاسی حمایتگه ایگه بولگن تیللر اولمه­یدی و منگو قاله­دی. بختگه موافق اوزبیک تیلی یوقاریده­گی خصوصیتلرگه ایگه بولگن بیر تیل دیر و بو باره­ده جدی و دواملی ایشلش ایجاب قیله­دی.

تیلنی نشانلش، او تیلنی علمی- سیاسی ساحه لرگه آلیب کیره­دی. بیر پیش­بینلیک اساسیده دنیانینگ یریم دن کوپراق تیریک تیللری یا ثبت ایتیلمه­گن یا ده یازیلمه­ی اجتماعی-سیاسی ساحه لردن تشقریده قالگن، یا ده او تیلده یره­تیلمه­گن بولسه کیله­سی یوز ییلده یوقاله­دی.

امریکاده قرنلر دوامیده ایتیلگن نسل­کشلیک، کوچ و او ییرنینگ اصیل ایگه لری زوردن چیقاریلیشی سبب 300 گه یقین فرقلی بومی تیل دن یلغوز بیر نیچه کوچلی تیل قالگن و حاضر هم 50 گه یقین بومی تیل یوقالیش عرفه سیده دیر، بو سوزیمیزنینگ اثباتی بوله­ آله­دی. ایتیش کیره­ک که تیللر طبیعی شکلده توغیلیب، اوله­دی. آرتیده فرهنگی، سیاسی و اقتصادی حمایتی بولگن تیللر قاله­دی. شونینگ اوچون بومی تیللر کینگ سیاسی، فرهنگی و اقتصادی گه حمایتگه احتیاجی بار.

آغزه­گی ادبیات و یازمه یوقلیگی

بیر باقیشده ادبیات، جهان ملتلری و قوملری نینگ ذوقی و فکری میراثلری و ذخیره لرینی خلق تامانیدن قید، نقل و نشر ایتیلیشی و اوشبو اثرلرنی تلاش و کوششلری گه شایسته بیلیشلری دیر.

اوزبیک تیلی تاریخیگه مراجعه قیلگنیمیزده، بو تمدن حوزه سیده کتته گنجینه گه ایگه بولگن اوشبو بای تیل ایککی (آغزه­کی و یازمه) شکلده کوز اونگیمیزگه نمایان بوله­دی. اوشبو قیمتلی اثرلر بیزنی بابالریمیزنینگ حیاتدن بولگن فکر، ذوق، بیلیملری بیلن تانیته­دی و بو یورت تاریخینی بی­واسطه بیزنینگ اختیاریمیزگه قویه­دی.

میلاددن آلدینگی عصرلرده آسیا و اروپا نینگ تورلی منطقه لریدن قولگه کیلگن ایسکی تورکلرنینگ آغزه­گی ادبیاتی اثرلری و تاشلرده یازیلگن «اورخون یینیسی» بیتیکلری و چوب، سفال و باشقه اشیالرده یازیلگن اثرلر کشف ایتیلیشی قدیمگی تورکلر دوری تیلیگه تیگیشلی ایکنی بیزگه ارخیولوژی و سوسیالوژی جهتدن اوزبیک تیلی اوزاق اوتمیش و تمدن گه ایگه بولگنینی کورسته­دی.

برچه بو بارلیقلر اوشبو اولکه یشاووچیلری نینگ ذوق، فکر، بیلیم، عاطفه و علاقه لری نینگ حاصلی دیر. اوشبو مکتوب اثرلرنینگ بیر بولیمی  مثال صورتده شاهلر تاش بیتیکلری، سکه لرده یازیلگن بیتیکلر، ملی داستانلر، افسانه لر و بعضی اجتماعی رسم و رواجلر بومی یازوولردن الهاملنگن و هنوزگچه سینه دن سینه گه دوام ایتیب کیله­یاتگن اثرلر، قدیمگی اوزبیک تیلی نینگ آغزه­کی و یازمه ادبیاتی اساسینی تشکیل بیره­دی.

اوزبیک تیلیده ایسکی دوره لردن یازیب قالدیریلگن اثرلرنینگ کوپینچه سی زردشتی، بودایی و مانوی دینی دستگاه لری بیلن ارتباطده بولیب اسلام دن آلدینگی افغانستان نینگ بومی ادبیاتی نینگ اصلی بولیمینی تشکیل ایته­دی.

بو اولکه ده­گی موجود تیللر رواجی زمانی اوزونلیگیگه قره­گنده اوشبو تیللردن قالگن اثرلر جوده آز دیر. اوزبیک تیلیده تورلی دورلرده یازیب قالدیریلگن شاه اثرلر سانی گه قره­گنمیزده بو ارزشلی گنجینه تورلی دلیللر سبب یوقالگن و جدی ضرر کورگن.

بو یورت اهالیسی آغزه­گی ادبیات سنتینی سقلشده کوپ قیزیقه­دیلر، لیکن اوشبو ادبی-فرهنگی-تاریخی سرمایه لرنی اسره­شده اوروش، دینی و فرهنگی تعصب، خط و تیل اوزگریشی توسیق بوله­دی و بو متنده ایتیلیشی ناممکن بولگن باشقه بیر قطار عامللر هم بار.

شونده­ی بولسه 29 میزان اوزبیک تیلی ملی کونی صفتیده قبول قیلینرکن بو قوتلوغ مناسبت بیلن ایلک بار مقاله لر توپلمی نشر ایتیلیشی و آغزه­کی ادبیاتگه عاید میراثلرنی یازیشگه  چقیریش، موجود روایتلرنی قیته اوقیش اوشبو تیل کیله­جگینی تضمین ایته­دی.

تیل وطن حکمیده

بیر ایشانیشگه کوره دنیاده ایلک بار تیلده یوز بیرمه­یدیگن نرسه یوق، حتی وطن نامی مفهومی. شونگه کوره تیل مین اوچون وطن حکمیده دیر. مینگه کوره وطن باشقه لر توشینگنی دیک ایمس، توگه­رگیده تورت فرضی خط چیزیلگن وطن ایمس. کینگ راق توشینگنده، تیل بولگنده و او تیلده خلق سوزلشگنده و ترجمانگه احتیاج بولمه­گن ییر آدم نینگ وطنی دیر، چونکه او ییرده تیل آرقه­لی آدملرنینگ ذوق و احساسلری معنا تاپه­دی و بیر تعبیرده «وطن- تنیشلر بار جای دیر.»

مملکت نینگ چاغداش تاریخیگه قره­گنیمیزده، بو تیل نینگ فرهنگی جاذبه سی کیمیاسی قیین بولگن بیر عصرده، ینگی و سنت دن اوزاق سلیقه لرنی مملکت نینگ ادبی- فرهنگی میراثی بیلن قوشگن. شونینگ اوچون بو فرهنگ منطقه ده­گی  کتته بیر تمدن حوزه سی نینگ ادبی و فرهنگی میراثینی اوزیده سقله­گن. اوزبیک تیلی یلغوز افغانستانده ادبی پشتوانه سی بیلن قوشیلیش نقطه سی ایمس، بلکه اوزبیکچه-فارسچه-دری تیللری مملکتلری آره­سیده وصل نقطه سی دیر.

تأسف بیلن سونگی ییللرده بیر قطار شخصلر اوزگه لرنینگ دسیسه و تبلیغلری  دن تأثیرلنیب اولکه ­میزده­گی فرهنگلر و تیللر اهمیتی دن کوز یومدیلر و مصلحت و مروت نی سیاست گه فدا قیلدیلر. بو مملکت نینگ فرهنگ و تیلی  و ادبیاتی سقله­نیلیشینی ایسته­گنیمیزده، فرهنگ حوزه سینی، سیاسی عصبیتلرگه قربان قیلمه­ی افغانستان خلقی نینگ مشترک فرهنگ و تیلیگه حرمت قیلیشیمیز کیره­ک.

برچه­میز یخشی بیله­میزکه اوزبیک تیلی نینگ حاضرگی وضعیتی یخشی ایمس و فرهنگی سیاستلردن قینه­لیب تورگن. ایندی اوزبیک تیلینی بو یامان وضعیتدن چیقیشی اوچون نیمه قیلیش کیره­ک؟ کوپ ایشلرنی قیلیش لازم.

اورگه­نیش و تربیه­لش و بیلیم یورتلر و میدیا ده اوزبیک تیلیگه کینگ اورین بیریش کیره­ک. شونینگدیک فرهنگی و حکومتی، خبر مرکزلری، کونده­لیکلر، مجازی رسانه لر، اوزبیک تیلی رواجلنیشی اوچون جوده مهم دیر.

اوزبیک تیلی ملی کونینی ینه بیر بار افغانستان نینگ شریف و عزتلی خلقیگه تبریک ایته­من. آسایشته و ایرکین افغانستان ایسته­گیده.

جمال‌ناصر فرهمند

جمهورلیک ریاستی مقامی دفتری عمومی ریاستی نینگ مطبوعات و جماعتچیلیکنی خبردار قیلیش رئیسی؛

 


اولَش